การขายและการตลาด

เว็บไซต์ภายใต้กรม ฯ

วัฒนธรรมกำหนดรูปแบบของที่ระลึก (ตอนที่ 1)

    ผลิตภัณฑ์ของที่ระลึก (Souvenir) เปรียบเสมือนเครื่องเตือนความทรงจำของการเดินทางท่องเที่ยวหรือเทศกาลงาน ซึ่งจากการรวบรวมข้อมูลกลุ่มของที่ระลึกที่นักท่องเที่ยวต่างประเทศนิยมซื้อ ๙ อันดับ ตามลำดับ โดยการรวบรวมของ ศูนย์บันดาลไทยของกระทรวงวัฒนธรรม (๒๕๕๘) ได้แก่

      ๑) แม่เหล็กติดตู้เย็น (Magnets) เพราะขนาดเล็ก ราคาไม่แพง พกพาได้สะดวก

      ๒) หมวก ผ้าพันคอ ผ้าพันตัว (Hats and Scarves) เนื่องด้วยเป็นกลุ่มของที่ระลึกที่มีประโยชน์ใช้สอยกับผู้รับ อีกทั้งราคาไม่แพง

      ๓) กระเป๋า (Bags) ที่ผลิตด้วยวัสดุและความชำนาญในท้องถิ่น

      ๔) เครื่องประดับ (Jewelry) กลุ่มผู้หญิงนิยมเครื่องประดับขนาดเล็ก เช่น ต่างหูและสร้อยคอ ที่มีความเป็นเฉพาะถิ่น

      ๕) งานศิลปะและของตกแต่งบ้าน (Artifacts and Household Items) ที่สะท้อนถึงสถานทีท่องเที่ยวนั้นและใช้ทุนทางวัฒนธรรมในการออกแบบ ดังนั้นราคาของงานจึงค่อนข้างสูง

      ๖) อาหารสำเร็จรูป (Local dry food items) ที่บรรจุในกล่องหรือบรรจุภัณฑ์ที่สวยงาม อย่างไรก็ตามสิ่งที่ต้องคำนึงถึงคือคุณภาพ มาตรฐานการแปรรูป นอกเหนือจากรสชาติ

      ๗) แผ่นโปสการ์ดและโปสเตอร์ (Postcards & Posters) แสดงถึงภาพสถานที่ แหล่งท่องเที่ยวทางธรรมชาติ

      ๘) งานหัตถกรรมท้องถิ่น (Local handicraft) ที่สะท้อนอัตลักษณ์ของประเทศหรือแหล่องท่องเที่ยวนั้นซึ่งจัดอยู่ในกลุ่มงานหัตถอุตสาหกรรมท้องถิ่นได้ที่มีรากฐานทางวัฒนธรรม

      ๙) เสื้อยืด (T-shirts) เป็นของที่ระลึกที่นิยมและหาซื้อได้ง่าย

    ทั้งนี้ ของที่ระลึกที่ดี หมายถึง ผลิตภัณฑ์ที่ตอบสนองความต้องการทางการตลาดอย่างสร้างสรรค์ และยังต้องสามารถสะท้อนถึงมรดกทางวัฒนธรรม ผ่านรูปแบบหรือประโยชน์ใช้สอยที่เพิ่มมูลค่า และความสำคัญเมื่อกาลเวลาผ่านไป

    สำหรับประเทศไทยแล้ว จัดเป็นประเทศที่มีวัฒนธรรมเก่าแก่สืบสานต่อกันมาเป็นเวลายาวนาน มีวัฒนธรรมหลักที่ถือว่าเป็นวัฒนธรรมประจำชาติไทยและสะท้อนความเป็นไทย ได้แก่

      ๑. สถาบันพระมหากษัตริย์ เป็นสถาบันสูงสุดที่เป็นที่ยึดเหนี่ยวของคนไทยทั้งชาติ และจากการที่คนไทยมีความเคารพรักต่อสถาบันพระมหากษัตริย์มายาวนาน สถาบันพระมหากษัตริย์จึงสะท้อนความเป็นไทยได้อย่างเด่นชัด

      ๒. ชาติไทย จากการที่ชาติไทยไม่เคยตกเป็นเมืองขึ้นของใคร ทำให้คนไทยทั้งประเทศมีความภาคภูมิใจและให้ความสำคัญกับการมีเอกราชของชาติไทยมายาวนาน วัฒนธรรมที่สะท้อนผ่านความเป็นชาติไทย คืองานศิลปกรรมของไทยที่บอกเล่าเรื่องราว สิ่งแวดล้อมและความเป็นอยู่ของไทยที่ยาวนานมาแต่ครั้งอดีต

      ๓. ศาสนา คนไทยส่วนใหญ่นับถือพระพุทธศาสนา แต่ก็มิได้กีดกันผู้ที่นับถือศาสนาอื่นแต่อย่างใด

      ๔. ภาษา คนไทยมีภาษาและตัวอักษรไทย ซึ่งพ่อขุนรามคำแหงได้ประดิษฐ์ขึ้นในสมัยสุโขทัยเมื่อ พ.ศ. ๑๘๒๖

      ๕. ประเพณีไทย เป็นสิ่งที่แสดงถึงวิถีชีวิตของคนไทยที่เคยปฏิบัติสืบเนื่องกันมาตั้งแต่บรรพบุรุษ และได้สืบทอดกันมาจนถึงลูกหลาน ที่เรียกกันว่าขนบธรรมเนียมประเพณีนั่นเอง เช่น การไหว้ การเซ่นไหว้บรรพบุรุษ เป็นต้น

    สังคมไทยเป็นสังคมที่ประกอบด้วยผู้คนหลายเชื้อชาติ ศาสนา และสภาพแวดล้อมทางภูมิศาสตร์ในแต่ละท้องถิ่นก็มีความแตกต่างกันออกไป วัฒนธรรมของผู้คนจึงมีความแตกต่างกันออกไปในแต่ละภูมิภาค ดังนี้

      (๑) วัฒนธรรมท้องถิ่นภาคเหนือ ภาคเหนือ มีลักษณะภูมิประเทศเป็นเขตภูเขาสลับพื้นที่ราบระหว่างภูเขา ซึ่งผู้คนอาศัยอย่างกระจายตัวแบ่งกันเป็นกลุ่ม อาจเรียกว่า กลุ่มวัฒนธรรมล้านนา โดยจะมีวิถีชีวิตและขนบธรรมเนียมเก่าแก่เป็นของตนเองมีเอกลักษณ์เฉพาะตัว แต่องค์ประกอบที่สำคัญก็ยังมีความคล้ายคลึงกันอยู่มาก อาทิ สำเนียงการพูด การขับร้อง ฟ้อนรำ วิถีการดำรงชีวิตแบบเกษตรกร การนับถือสิ่งศักดิ์สิทธิ์และวิญญาณของบรรพบุรุษ ความเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาแบบเถรวาทการแสดงออกของความรู้สึกนึกคิดและอารมณ์โดยผ่านภาษาวรรณกรรม ดนตรี และงานฝีมือแม้กระทั่งการจัดงานฉลองสถานที่สำคัญที่มีมาแต่โบราณ เดิมวัฒนธรรมคนเมืองหรือคนล้านนา มีศูนย์กลางอยู่ที่เมืองนพบุรีศรีนครพิงค์เชียงใหม่ ตามชื่อของอาณาจักรที่มีการปกครองแบบนครรัฐที่ตั้งขึ้นในพุทธศตวรรษที่ ๑๘ โดยพญาเม็งราย ภาคเหนือจึงเป็นภูมิภาคที่มีเอกลักษณ์ที่มีความโดดเด่น และมีความชัดเจนในด้านวัฒนธรรมท้องถิ่นของตน อย่างเช่น ประเพณีตานก๋วยสลาก ประเพณีปอยหลวง การกินขันโตก พิธีสืบชะตาเมือง เป็นต้น

      (๒) วัฒนธรรมท้องถิ่นภาคตะวันออกเฉียงเหนือ (ภาคอีสาน) ภาคอีสาน หรือภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ตั้งอยู่บนที่ราบสูงโคราช มีแม่น้ำโขงกั้นเขตทางตอนเหนือ และตะวันออกของภาค โดยทางด้านใต้จรดชายแดนกัมพูชา ทางตะวันตกมีเทือกเขาเพชรบูรณ์ และเทือกเขาดงพญาเย็นเป็นแนวกั้นแยกจากภาคเหนือ และภาคกลาง ซึ่งเทือกเขาที่สูงที่สุดในภาคอีสานคือ ยอดภูกระดึง ซึ่งเป็นต้นกำเนิดของแม่น้ำสายสำคัญของชาวอีสาน เช่น ลำตะคอง แม่น้ำชี และแม่น้ำมูลอีสาน มีเนื้อที่ประมาณ ๑๗๐,๐๐๐ ตารางกิโลเมตร ซึ่งเทียบได้กับหนี่งในสามของพื้นที่ทั้งหมดของประเทศไทย เป็นศูนย์รวมวัฒนธรรมที่เก่าแก่ เป็นภาคที่มีเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมที่โดดเด่น ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของอาหารการกิน ดนตรีพื้นบ้าน นิทานพื้นบ้าน และศิลปะการฟ้อนรำ มีวัฒนธรรมประเพณีที่เป็นเอกลักษณ์สำคัญของภาคอีสาน เช่น ประเพณีบุญบั้งไฟ ประเพณีไหลเรือไฟ ประเพณีผีตาโขน ประเพณีแห่ปราสาทผึ้งและหมอลำ เป็นต้น

      (๓) วัฒนธรรมท้องถิ่นภาคกลาง บริเวณภาคกลางส่วนใหญ่เป็นที่ราบ ที่เกิดจากการทับถมดินตะกอนของแม่น้ำ การตั้งถิ่นฐานของผู้คนจะอยู่บริเวณริมน้ำ มีวิถีของความเป็นอยู่ที่พึ่งพิงอยู่กับสายน้ำ เช่น การสร้างบ้านเรือนแบบใต้ถุนสูง การสัญจรทางเรือและมีการขายสินค้าจนกลายเป็นตลาดน้ำ การเล่นเพลงหรือการอาศัยอยู่บนเรือนแพ เป็นต้น และเนื่องจากการที่อาศัยอยู่บริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา จึงทำให้ผู้คนในภาคกลางมีชีวิตผูกพันอยู่กับการเกษตรเป็นส่วนใหญ่ มีวัฒนธรรมท้องถิ่นที่สำคัญ เช่น ประเพณีทำขวัญข้าว การบูชาแม่โพสพ การลงแขกเกี่ยวข้าวและลำตัด เป็นต้น

      (๔) วัฒนธรรมท้องถิ่นภาคใต้ ภาคใต้เป็นดินแดนแห่งหมู่เกาะและท้องทะเลอันงดงาม อีกทั้งยังมีอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติมากมาย รวมไปถึงการมีศิลปวัฒนธรรมและวิถีชีวิตในแบบชาวใต้ที่โดดเด่นมีเอกลักษณ์และเปี่ยมเสน่ห์ชวนให้เข้าไปสัมผัสและเรียนรู้อย่างใกล้ชิด ประชากรที่อาศัยอยู่ในภาคใต้มีความแตกต่างกันทางด้านศาสนาเป็นกลุ่มๆ แต่ทว่ามีการผสมผสานทางวัฒนธรรมประเพณี จึงมีวัฒนธรรมท้องถิ่นที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะ เช่น ประเพณีการชักพระ ประเพณีแห่ผ้าขึ้นธาตุ การเต้นรองเง็ง หนังตะลุง และรำมโนราห์ เป็นต้น

    ซึ่งความหลากหลายและความแตกต่างอย่างเห็นได้ชัดทางวัฒนธรรมของแต่ละภูมิภาคเช่นนี้ มีอิทธิพลและส่งผลทำให้เกิดการสร้างสรรค์ผลิตภัณฑ์ที่ระลึก (souvenir) ที่มีรูปแบบแตกต่างกัน ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของวัสดุที่ใช้ วิธีการ ลวดลาย สีสัน หรือรูปทรง จากบรรพบุรุษและจะต้องได้รับการสืบสานต่อไปในอนาคต ดังนั้น วัฒนธรรมจึงเป็นอัตลักษณ์สำคัญที่แสดงออกซึ่งความเป็นชาติ และมีบทบาทสำคัญในการพัฒนาชาติ การนำเอาวัฒนธรรมมาใช้ในการออกแบบนอกจากจะเป็นการสื่อถึงความเป็นชาติที่ชัดเจนแล้ว วัฒนธรรมที่มีเอกลักษณ์ในแต่ภูมิภาค ยังเป็นองค์ประกอบอันสำคัญที่ส่งผลต่อรูปแบบของสินค้าที่ระลึกที่วางจำหน่ายในภูมิภาคนั้นๆ ด้วย อย่างเช่น ผลิตภัณฑ์ที่ระลึกจากภาคเหนือ มักเป็นผลิตภัณฑ์จากผ้าและไม้ เป็นส่วนใหญ่ ในขณะที่ผลิตภัณฑ์ที่ระลึกจากภาคอีสาน ก็มักจะเป็นผลิตภัณฑ์จากผ้าเป็นหลัก ผลิตภัณฑ์ที่ระลึกจากภาคกลางมักจะเป็นเครื่องจักสาน การแปรรูปพืชผลทางการเกษตร และอาหารการกินที่มีการประดิษฐ์ขึ้นอย่างประณีต และผลิตภัณฑ์ที่ระลึกจากภาคใต้ ก็จะเป็นผลิตภัณฑ์จากไม้ พืชสมุนไพร เป็นต้น

วัฒนธรรมแบบไหน โดนใจนักท่องเที่ยว

    แม้ว่าวัฒนธรรมที่สะท้อนความเป็นไทย (Thainess) จะได้รับการยอมรับจากนักท่องเที่ยวในภาพรวมเมื่อมาท่องเที่ยวยังประเทศไทย แต่ทว่า เมื่อนักท่องเที่ยวได้มีโอกาสเดินทางไปยังพื้นที่ท่องเที่ยวที่อยู่ในต่างจังหวัด ก็พบว่า ในแต่ละภูมิภาคต่างก็มีวัฒนธรรมที่มีรายละเอียดปลีกย่อย และมีเสน่ห์ของความเป็นพื้นถิ่นปรากฎอยู่อย่างเด่นชัด ทั้งนี้อาจเป็นเพราะการมีชายแดนที่อยู่ใกล้กับประเทศเพื่อนบ้าน หรือการที่ในอดีตดินแดนเหล่านั้น มีการติดต่อซื้อขายสินค้า ทำให้เกิดการผสมผสานทางวัฒนธรรมเกิดเป็นรูปแบบใหม่ๆ หรือเกิดการผสมผสานแบบต่อยอด ดัดแปลงให้พัฒนาไปในทางที่ตอบสนองต่อความต้องการปัจจุบันได้มากยิ่งขึ้น ตัวอย่างเช่น วัฒนธรรมของชนเผ่าหรือชาวไทยภูเขาในภาคเหนือ ที่ได้มีการผสมผสานต่อยอดทั้งกับวัฒนธรรมใหม่ และวัฒนธรรมแบบล้านนาของทางภาคเหนือเอง เกิดเป็นผลิตภัณฑ์ที่ระลึกที่มีรูปแบบหลากหลาย เพื่อตอบสนองต่อความต้องการปัจจุบัน ทั้งในด้านรูปแบบเพื่อความงาม(ดีไซน์) เพื่อประโยชน์ใช้สอย และตอบสนองในด้านฟังก์ชั่นการใช้งานหลัก

เครดิตภาพ Pinterest เป็นการนำเอาผ้าปักของชนเผ่าที่ผ่านการใช้งานแล้ว กลับมาใช้ใหม่ ด้วยการเปลี่ยนประโยชน์ใช้สอย (จากเดิมเป็นเสื้อผ้าเครื่องนุ่งห่ม) นำดีไซน์มาใช้เกิดเป็นผลิตภัณฑ์ใหม่ (กระเป๋า)

 

เครดิตภาพ Pinterest เป็นการออกแบบที่เลียนแบบลวดลายเดิมๆ ของลายปักผ้าชนเผ่า แล้วทำการประยุกต์ตัดเย็บให้เป็นเครื่องประดับผม

 

เครดิตภาพ Pinterest ตุ๊กตาที่ระลึก ที่สื่อถึงความเป็นชนเผ่า เป็นของที่ระลึกที่นักท่องเที่ยวได้ซื้อหา

 

เครดิตภาพ Pinterest เป็นการนำเอาชิ้นงานปักผ้าของเก่ากลับมาใช้ใหม่ ผสานกับงานพิมพ์ลายผ้าที่ทำขึ้นมา มาใช้งานร่วมกันอย่างลงตัว